عشایر کرمانج در استان خراسان شمالی

عشایر کرمانج در استان خراسان شمالی

در استان خراسان شمالی پنج هزار خانوار عشایری با ‪ ۳۰هزار نفر جمعیت و ‪ ۹۰۰هزار راس دام مستقر هستند.

در استان خراسان شمالی حدود پنج هزار خانوار عشایر کرمانج  زبان با جمعیت تقریبی ۴۰ ‪ هزار نفر متشکل از سه ایل بزرگ زعفرانلو، شادلو و کاوانلوئی هستند، ‪حدود ۹۰۰هزار راس دام در اختیار دارند که در دو نوبت بهار و پاییز کوچ ییلاقی و قشلاقی خود را انجام می‌دهند.

همه ساله با آغاز فصل سرما کوچ پاییزه عشایر استان خراسان شمالی به سوی مناطق گرمسیری و قشلاق آغاز می شود. عشایر بهار و تابستان خود را در مناطق خوش آب و هوای دامنه کوههای شاه‌جهان، گلیل و سرانی شیروان، ارتفاعات فاروج، سالوک و آلاداغ سپری می‌کنند. با سرد شدن هوا عشایر کرمانجهای  این استان دامهای خود را به سوی مناطق گرمسیر قشلاقی  مانه‌وسملقان و بخشی از راز و جرگلان، جاجرم و کالیمانی و میاندشت اسفراین، مراوه‌تپه در استان گلستان کوچ می‌دهند. مدت زمان اقامت عشایر در نواحی قشلاقی استان که از اوایل آبان ماه آغاز می‌شود تا فروردین ماه سال آینده به طول می‌انجامد.  ایل راههای خراسان شمالی از سه ایل راه اصلی تشکیل شده که ایل راه شمالی آن شامل مسیر شمال شهرستانهای قوچان، فاروج، شیروان، گیفان، راز و جرگلان و مراوه‌تپه است. ایل راه جنوبی در مسیر جنوب شهرستانهای قوچان، فاروج، شیروان، اسفراین، جنوب بجنورد، قوری‌میدان و مراوه تپه است و ایل راه میانی از قوچان تا مانه‌وسملقان در اطراف رودخانه اترک و کالیمانی و مراوه‌تپه است.

هر کدام از مسیرهای فوق بیش از۴۰۰ کیلومتر طول دارد. هم اکنون پنج هزار خانوار عشایر کورد زبان در قالب سه ایل ( زعفرانلو، شادلو، کاوانلو)  با جمعیتی در حدود ۴۰ هزار نفر که به شیوه‌ها‌ی سنتی کوچرو و نیمه کوچرو با داشتن حدود ۹۰۰ هزار راس دام در خراسان شمالی کوچروی می‌کنند.امورعشایر خراسان شمالی در واقع، خرابی ایلراه‌ها، تصرف و تعرض راه‌های مسیر کوچ، از بین رفتن مراتع میانبندها و تخریب چراگاههای دام توسط روستاییان را از مشکلات اصلی عشایر عنوان کرده است. ضروری است که ایلراه‌های عشایر همانند راههای روستایی تثبیت و شناسنامه‌دار شوند و روستاییان راه‌های عشایری را به رسمیت شناخته و هر سال اقدام به تعرض به این راهها نکنند.

یکی از عشایر منطقه شاه‌جهان که آماده برای کوچ بسوی مراتع قشلاقی مراوه‌تپه در استان گلستان است میگوید : روستاییان کشتزارهای خود را تا مرز آسفالت جاده‌ها گسترش داده و حتی شانه خاکی جاده‌ها را نیز زیر کشت برده‌اند. با توجه به اینکه عشایر عمدتا هنگام کوچ از کنار جاده‌ها تردد دارند، این وضعیت آنان را با مشکلات زیادی مواجه و بعضا موجب درگیری آنان با روستاییان که آنان نیز کورد هستند، می‌شود. وی مشکل اصلی عشایر خراسان شمالی به خصوص در فصل کوچ را خرابی و نابسامانی ایلراه‌ها ذکر کرد. او افزود: آنان به همین دلیل گاه مجبور می‌شوند در زمان کوچ وسایل و ادوات زندگی خود را با تراکتور و کامیون تا مکانی حمل کرده و بعد با کامیون عازم مناطق قشلاقی شوند که این مستلزم هزینه زیادی است. یکی دیگر از عشایر طایفه ملیانلو نیز در این خصوص میگوید: تا حدودی راه‌های اصلی عشایری خوب است اما راه‌های فرعی سخت‌گذر و نامناسب است. یکی از عشایر بخش مانه نیز گفت: راه‌های عشایری شهرستان مانه‌وسملقان سخت گذر است و بیشتر راه‌ها نیز به رودخانه منتهی می‌شود که گذشتن از رودخانه مشکلاتی را به دنبال دارد. شیرمحمد کاوانلویی افزود: سالها است که عشایر از ایلراه‌ها استفاده می‌کنند اما روستاییان بدون توجه به این امر، ایلراه‌ها و مراتع مورد استفاده را تصرف کرده‌اند. روستاییان راه‌های عشایری را که از مجاورت روستاهای آنان می‌گذرد تصرف کرده و زیر کشت برده‌اند. عشایر باید دام‌های خود را در ایلراه‌ها تغذیه کنند اما وقتی روستاییان مانع از استفاده آنان از مراتع و بعضا حتی آب می‌شوند چه باید کرد. وی معتقد است قشر عشایر به تنهایی قادر به رفع این مشکلات نیستند و این مشکلات باید با حمایت و اقدام مسوولان برطرف شود. رفع یکطرفه مشکلاتی که عشایر با روستاییان دارند تنها منجر به درگیری آنان با روستاییان، ایجاد تنش و بعضا افزایش مشکلات آنان می‌شود. خرابی ایلراه‌ها و عدم شن‌ریزی بیشتر این مسیرها از مشکلات عشایر این استان است. اداره امور عشایر هر ساله در فصل ییلاق و قشلاق اقدام به مناسب‌سازی ایلراه‌ها، مرمت، نگهداری، تیغ‌زنی، رگلاژ و رفع موانع این مسیرها با اعتبارات مصوب می‌کند اما کافی نیست.
طول راه‌های اصلی و فرعی عشایری این استان هزار و۷۵۰ کیلومتر است. امسال ‪ ‪ ۶۲کیلومتر از این راه‌ها شن‌ریزی، وهزار و ۵۰۰ متر مکعب ساخت آب نما، تورهای گابیونی و سیل بند ایجاد شده است. ‪ راه‌های عشایری به دو بخش مورد استفاده برای تردد وسایل نقلیه و عبور دام تقسیم می‌شود که در مسیرهایی که خودرو تردد دارد اقدام به مرمت و شن‌ریزی می‌شود. راه‌های عشایر واقع در گذرگاه سیل، که مانع تردد و حمل و نقل عشایر می‌شود شناسایی شده و در این مسیرها با ساخت آب نما و سیل بند با توری گابیونی و خشکه‌چینی، مشکل تا حدودی برطرف شده است، البته برای رفع تمامی موانع سخت‌گذر نیاز به اعتبارات بیشتری است.

مدیرکل امور عشایر خراسان شمالی میزان اعتبارات مرمت و بازسازی راه‌های عشایری را ناکافی دانست و گفته است: طی سه سال اخیر سه میلیارد و ‪ ۲۰۰میلیون ریال اعتبار برای مرمت و نگهداری راه‌های عشایری این استان اختصاص یافته است.برای نخستین بار به منظور مطالعه و ساخت راه در این استان در سال۸۵، مبلغ یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون ریال از محل دفتر مناطق محروم  وزارت کشور و امسال نیز حدود ۵۰۰ میلیون ریال از همین محل اختصاص یافت. برای تکمیل این طرح شش میلیارد ریال اعتبار مورد نیاز است.مشکلات و موانع موجود در حدود ۳۱ نقطه ‪  از ایلراه‌های این استان برطرف شده است.  در بعضی از ایلراههای منشعب از سرشاخه‌های رودخانه اترک نیز که در فصول پرباران رفت و آمد عشایر با مشکل مواجه بود با ساخت آب نما مشکل آنان  تقریبأ برطرف شده است.  تقریبأ تمامی مسیرهای سخت گذر عشایر این استان مطالعه شده و در صورت اختصاص اعتبارات در سال‌های آتی ساماندهی می‌شود. منطقه شمال غرب راز و جرگلان، کوههای شاه‌جهان، گلیل و کوه باغان شیروان، منطقه جیران‌سو مانه‌وسملقان، کوه سالوک اسفراین و قسمتی از آلاداغ بجنورد از محل‌های سخت گذر قشر عشایر است. در خصوص تخریب مراتع حاشیه ایلراه‌ها نیز این مشکل مربوط به سه الی چهار دهه اخیر است که مراتع میانبند کوچ عشایر توسط روستاییان و افراد سودجو مورد تصرف کشاورزان قرار گرفته که بازپس گرفتن این تصرفات وظیفه منابع طبیعی و مراجع قضایی استان است. در دو سال اخیر تدابیر امنیتی و حفاظتی بسیار خوبی در این خصوص صورت گرفته است. برای کاهش مشکلات کوچ عشایر این استان تقویم کوچ عشایر تهیه شده که تعیین تکلیف مراتع مسیر کوچ نسبت به تنظیم تقویم زمانی کوچ و تعیین مسیرهای اصلی کوچ عشایر استان با همکاری استانداری، اداره‌کل منابع طبیعی، جهاد کشاورزی، نیروی انتظامی و نیروی مقاومت بسیج صورت گرفته که در حالت اجرای آن بسیاری از مشکلات عشایرتا حدودی مرتفع خواهد شد. برای بازپس‌گرفتن مراتع تصرف شده نیاز به طرح دعاوی مراجع قضایی و صدور احکام قضایی است که اداره‌کل منابع طبیعی می‌باید در خلع ید از اراضی تصرف شده غیرقانونی به مراجع قضایی شکایت برده و پس از رسیدگی و صدور احکام قطعی اقدام به خلع ید از آن گردد. انجام این امور مدت زمان زیادی طول خواهد کشید. با اتمام طرح تقویم کوچ در سال ۸۶ و اختصاص اعتبار اجرایی مورد نیاز در سال ۸۷ مشکل عشایر تا حدودی کاسته می‌شود. حدود ۵۰۰ میلیون ریال برای تکمیل و پایان طرح تقویم کوچ عشایر مورد نیاز است.در این طرح برای کوچندگان عشایر در ایلراه‌ها، ایستگاه‌های انتظار در نظر گرفته شده که علوفه دام عشایر از آن طریق تامین می‌شود. اعتبار مورد نیاز برای ساخت ایستگاه‌های انتظار را حدود ‪ ۲۰میلیارد ریال ذکر شده است. با اجرای این طرح در مسیر کوچ عشایر مشکلات امنیتی، قضایی، معیشتی و اقتصادی آنان تا حدودی برطرف می‌شود.

مدیرکل اداره منابع طبیعی خراسان شمالی گفته است: تعداد دامهای عشایر بیش از دو برابر ظرفیت مراتعی در این استان است که در اختیار این قشر قرار دارد. تعداد مراتع ممیزی شده عشایر این استان ۱۰۰ مرتع ذکر شده است، و مساحت این مراتع ۲۷۱ هزار و ۷۲۸ هکتار است، تعداد بهره‌برداران از این مراتع را نیز دو هزار و۷۴۱ نفرعنوان کرده‌اند. تعداد دام موجود در این مراتع ۳۶۴ هزار و ۵۶۴ راس دام می‌باشد، و دام مجاز استفاده از این مراتع تنها ۱۵۶ هزار راس است. از دیدگاه علمی برای هر واحد دامی روزانه دو کیلوگرم علوفه در مراتع در نظر گرفته می‌شود که اگر تعداد دام و یا زمان استفاده از چراگاه طولانی شود به پوشش گیاهی منطقه آسیب رسیده و دام حتی ریشه و بقایای گیاه را نیز می‌چرد. باید متناسب با تولید و ظرفیت از مراتع بهره‌برداری کرد و اگر بیش از اندازه از این منابع استفاده شود توان تولید علوفه پایین می‌آید و در نهایت مراتع از بین می‌روند.قاعدتأ خروج و ورود دام به مراتع بر اساس پروانه چرامی‌باشد، کارشناسان مرتع میزان ظرفیت علوفه‌ای که دام می‌تواند از مراتع بهره‌برداری کند را سنجیده و پروانه چرا برای دامداران صادر کرده‌اند. به این منظور ۱۶ طرح مرتعداری به مساحت  ۳۳ هزار و ۹۳۲ هکتار به مدت ۳۰ سال به عشایر استان واگذار شده است. عشایر خراسان شمالی بر اساس شرایط آب و هوایی و نوع پوشش گیاهی برای استفاده از چراگاه‌ها همه ساله در دو نوبت بهار و پاییز کوچ ییلاقی و قشلاقی خود را انجام می‌دهند.

مهمترین مراتع ییلاقی استان مراتع شاه‌جهان، سالوک، کوه گلیل و سرانی، باغان و قره گل و مراتع قشلاقی را شامل جیرانسو، گرماب، رازوجرگلان، کالیمانی و میاندشت می‌باشند. اگر عشایر در زمان ییلاق برای استفاده از چراگاه زودتر از زمان پیش‌بینی شده وارد مراتع شوند، مثلأ در اردیبهشت ماه که گیاه سبز است با استفاده دام این گیاه به مرحله بذردهی نمی‌رسد، که خود تخریب مراتع را بدنبال خواهد داشت.
منابع طبیعی خراسان شمالی مشغول مطالعه جهت اسکان خانواده های عشایری در مناطق ویژه‌ای در استان است که شامل:  دوین و قلعه چه از توابع شیروان، جیران سو از توابع مانه و سملقان، میان دشت از توابع اسفراین  می‌باشند.  مساحت این سایت ها در حدود ۸۲۳ هکتار عنوان شده که تقریبأ ۴۲۰ خانوار عشایری می‌توانند در این سایت ها اسکان یابند.

عشایر این استان استعداد و ظرفیتهای مناسبی در تولید فراورده‌های دامی دارند و سالانه ‪۳۰۰ هزار راس دام مازاد به بازار مصرف عرضه و ‪ ۷۵۰۰تن معادل ‪ ۳۵درصد گوشت قرمز خراسان شمالی را تولید می‌کنند. علاوه بر این عشایر سالانه با تولید یکهزار و ‪ ۳۵۰تن پشم و مقادیر زیادی شیر، کشک، قره‌قروت، دوغ، ماست، پنیر، کره، روغن و دیگر مواد بخش زیادی از نیاز خراسان شمالی را به این مواد تامین می‌کنند. صنایع دستی عشایر نیز شامل سفره کردی، قالی، قالیچه، گلیم، خورجین و پلاس می‌باشد. فرزندان عشایر توانمندیها و قابلیتهای عشایر را به ویژه در این زمینه‌ها شکوفا و معرفی می‌کنند.