خانه > فرهنگ و آداب و رسوم - Ferheng û Fûlklor فه‌رهه‌نگ و فوولکلۆر > رقص کُردی / کُرمانجی در شمال خراسان از کجا نشات می گیرد؟

رقص کُردی / کُرمانجی در شمال خراسان از کجا نشات می گیرد؟

رقص کُردی / کُرمانجی در شمال خراسان از کجا نشات می گیرد؟برخی اظهار نظر و دیدگاه ها در مورد چرایی و اصالت رقص های کنونی کُردی در خراسان وجود دارد؛ برخی اظهار می دارند اگر این رقص اصالت کُردی دارد چرا در هیچ کجای کُردستان چنین رقصی وجود ندارد. آنها می گویند این رقص کُردی نیست و مربوط به سایر اقوام (تات ها یا ترک ها) در منطقه است و سپاس در میان کُردها رواج پیدا کرده است.

ضمن احترام به تمام نظرات در حد آشنایی و شناختی که دارم نکاتی را عرض می کنم.

اولا مشخص کنیم وقتی یک شاخصه ی فولکلوریک و فرهنگی از کُردهای خراسان را با «کُردستان» مقایسه می کنیم ابتدا مشخص کنیم کجای کُردستان منظور است و کُردستان در ذهن آنها کدام مناطق را در بر می گیرد؟ آیا می توان شاخصه های فرهنگی و فولکلوریک کُردهای خراسان را مثلا با کُردستان ایران همانند مریوان و سنندج مقایسه کرد و دنبال شباهت ها بود؟ اصولا این مقایسه کامل است؟ منشاء و محل زندگی کُردها قبل از مهاجرت به خراسان کدام مناطق بوده اند؟

چیزی که مشخص است کُردهای خراسان  – کُرمانج ها – که شاخصه ی زبانی و هویتی خود را حفظ کرده اند عمدتا از اواسط قرن پانزدهم تا اوایل قرن شانزدهم از مناطق شرقی آناتولی (شرق کشور کنونی ترکیه) به سوی شرق و نهایتا خراسان کوچ نموده اند. عمدتا مناطقی مانند درسیم، البستان، ارض روم، مرعش، سمسور و … که حیطه ی زندگی و کوچندگی آنها در آن تا مناطق مختلف مثل کوبانی و غیره نیز گسترده بوده است. این را با مقایسه های زبانی، فرهنگ و فولکلور می توان متوجه شد. البته ذکر این نکته هم ضروری است که نباید حیطه ی زندگی تمام طوایفی که به سوی خراسان کوچ کردند در آن زمان را فقط محدود به این مناطق کرد، بلکه پراکندگی آنها خیلی بیشتر از این محدوده است.

آنچه از شواهد تاریخی برمی آید یکی از دلایل عمده ی کوچ عقیده و باور آنها یعنی «آئین علویت» بوده است. به دلیل اینکه حکومت عثمانی به شدت مخالف علویان بود و از سویی حکومتی شیعی مذهب و نزدیک به باورهای علویان در ایران بزرگ آن زمان شکل گرفته بود. ضمن اینکه علویت هم در بین کُردها، هم ترک ها و هم اعراب رایج بوده و هست و حداقل در ترکیه ی امروزی شمار علویان ترک بیشتر از کُردهاست. اما علویان آئین های مذهبی و مراسم خاص خود را دارند که مثال بارز آنها رقص «سماع» در محلی به نام «جَم خانه» است. این رقص ها را می توان نوعی عبادت از سوی علویان محسوب کرد.

رقص یکی از بارزترین ویژگی های جامعه ی کُردها در هر منطقه و با هر گویشی است. کُردهای خراسان نیز از این ویژگی استثناء نیستند و نیازی به توضیح نیست که این موضوع چه جایگاهی در میان آنها دارد. البته نباید معنی رقص در میان کُردها و به همین ترتیب اقوام مختلف در منطقه شمال خراسان با رقاصی اشتباه گرفت. رقص یا «لیستک = بازی» یک آئین جمعی و پسندیده است.

در این جا این سوال مطرح می شود که آیا می شود تصور کرد چنین موضوع مهمی در اثر یک جابجایی جغرافیایی آن هم در آن جمعیت عظیم ۵۰ الی ۷۰ هزار خانواری ذکر شده در تاریخ به راحتی از بین برود؟ چطور ممکن است وقتی زبان به این گستردگی، این همه ضرب المثل و کنایه و تشبیه و موضوعات ادبی و … نفرین و دعا و … همچنین آداب و رسوم و شیوه ی زندگی و عروسی و … همگی حفظ شده اند، آن وقت رقص به فراموشی سپرده شود؟ پس اگر کُردهای خراسان رقص ویژه ی خود را داشته اند – که قطعا چنین بوده است – آن رقص چه شد و کجا رفت؟ آیا این نماد زیبا و مهم جامعه ی کُردی به این راحتی از بین رفت؟

کسی که رقص های سماع در جم خانه را دیده است متوجه می شود که چه اندازه نزدیکی و شباهت با رقص کُردها در خراسان – رقص کُرمانجی – دارد. هم اکنون در برخی مناطق همانند ماردین همان کمانچه ای نواخته می شود که در بین کُردهای خراسان رایج است (رایج بود!).(در مورد شکل و محیط جم خانه و همچنین ویدئوهای رقص سماع علویان می توانید جست و جو کنید).

از سوی دیگر آوردن این شباهت ها و توضیح آنها دلیل بر این نمی شود که بگویم این نوع رقصی که اکنون به نام «رقص کُردی/کُرمانجی» (لیستکێ  کورمانجی) در بین کُردها، ترک ها و تات های شمال خراسان رایج است فقط و فقط اصالت کُردی دارد و لاغیر. مگر می شود بگوییم ترک ها رقص نداشته اند؟ مگر می شود بگوییم تات ها رقص نداشته اند؟ طبیعتا داشته اند.

اما نکته ی مهم این است که افراد علاقه مند به تحقیق بدون تعصب قومیتی خاصی  میزان تاثیر آئین های اقوام منطقه بر کُردها و البته میزان تاثیر فرهنگی و موسیقیایی کُردها بر مردم خراسان و از جمله موضوع رقص را بررسی نمایند.

در این زمینه جای تحقیق فراوان است؛ فلسفه ی هر کدام از رقص ها چیست؟ آیا رقصی هست که در خراسان ایجاد شده باشد؟ چه تشابه آئینی بین کُردهایی که به خراسان کوچ کردند و ساکنان آن زمان در این منطقه وجود داشته است؟ آیا این رقص ها از لحاظ قومی مختص کُردها بوده است یا اینکه به عنوان یک آئین مشترک به حساب می آمده است؟ (همان گونه که امروز در میان علویان چه ترک و چه کُرد وجود دارد) و…

امیدوارم در آینده با کمک دوستان آگاه و محقق بتوانیم این مبحث را بیشتر مورد بررسی قرار دهیم.

با احترام به همه ی کسانی که به هویت و فرهنگ خود احترام می گذارند؛ و آن را پاس می دارند.

برات قوی اندام

رقص علویان در «جَم خانه»

رقص علویان در «جَم خانه»

رقص علویان در «جَم خانه»

رقص علویان در «جَم خانه»

  1. پیام
    ۱۷ مرداد ۱۳۹۶ در ۱۸:۱۷ | #1

    شما جنوب خراسان رو یادتون رفته که تشابه بیشتری با علویتی داره

  2. صمد
    ۲ شهریور ۱۳۹۵ در ۰۰:۰۰ | #2

    با درود وسلام.
    ۱- کردهای خراسان در قالب چند ایل وارد این سرزمین بسیار بزرگ به نام خراسان شدند.کلیم الله توحدی به حق وبه درستی دراثر عظیم وبزرگ خویش به نام «حرکت تاریخی کرد به خراسان»، از چند «ایل » نام می برد.
    معنای ایل چیست ؟ «ایل عبارتند از : یک کنفدراسیون ، یعنی اتحاد چند قبیله مختلف با یکدیگر جهت انجام امری»(۱)
    این «امر » ممکن است که اتحاد چند قبیله جهت تشکیل یک دولت باشد ، مانند : حکومت ماد ها .
    یا این «امر ممکن است که اتحاد چند قبیله با یکدیگر جهت تشکیل یک قشون باشد. مانند : قشون اولیه صفوی ها .»
    در خراسان ، این کنفدراسیون ، جهت حراست از مرزها وثغور خراسان بزرگ بود که توسط کردها بوجود آمده بود.
    بنابراین ، کردهای خراسان ، از قبایل مختلفی تشکیل شده اند که که از سرزمین های مختلفی تحت یک یا چند کنفدراسیون وارد خراسان شده اند.
    این قبایل مختلف از سرزمین های مختلف ، فرهنگ وآداب ورسوم خاص را نیز با خود به همراه داشته اند. بنابراین به تعداد قبایل مختلف در خراسان ،فرهنگ وآداب وسنن وجود دارد.رقص های کردی خراسان نیز اینگونه است.برخی از کردها از ارمنستان ، برخی از آذربایجان (یعنی اران) ، برخی از ایالت های مختلف ترکیه ، برخی از مصر ،برخی از سوریه و… به خراسان وارد شده وبنابراین رقص های متنوعی نیز با خود به همراه آوردند.
    برخی از این رقص ها ، با رقص های اقوام بومی در یکدیگر ادغام شده وترکیبی جدید بوحود آوردند.
    و.برخی از رقص های کردی قبایل مختلف با یکدیگر ترکیب شدند.(یکی از زنان بسیار سالخورده برایم از رقصی نام برد که از ترکیب رقص های چند روستای مختلف بوجود آمده بود. او برایم می گفت که نخستین بار که این رقص را در مقابل امیر حسین خان زعفرانلو نگهبان ، انجام دادیم ، او حیرت زده شده و در عین زیبائی این رقص جدید ، برایش بسیار جذاب بود. وما را با اعطاء انعام مورد تشویق قرار داد.)
    برخی از رقص های کردها ی خراسان نیز حامل اندیشه های جهان باستان می باشند.
    برخی از رقص های چوب کردهای خراسان ، شباهت عجیبی به رقص های هندی دارند.. در عین خالی که رقص چوب های هندی ، به صورت بسیار کاملی اجرا شده و به صورت یک رقص دسته جمعی مخلوط زنان ومردان با یکدیگر می باشد.
    بنا براین نمی توان در فرهنگ وآداب وسنن کردهای خراسان ، یک هویت مستقل را جستجو کرد.

    ۲- آئین علویت : واژه علویت مصدر است.مصدر در دستورزبان افاده عموم می کند.
    بنابراین وقتی گفته می شود :« آئین علویت» ، می باید چندین فرقه مذهبی علوی وجود داشته باشد که با یکدیگر تفاوت های بسیار زیادی داشته یاشند.مانند اینکه وقتی گفته می شود «تشیع»، فرق بسیار زیادی را شامل می شود که «نوبختی » در کتاب خویش به نام «فرق الشیعه»، از دهها فرقه شیعی مذهب نام می برد.بنابراین آئین علویت نیز می باید دهها فرقه داشته باشد. ورقص های این فرق نیز با یکدیگر تفاوت داشته باشد.

    ۳- رقص کردی ، به معنای «لیستک =بازی» نیست.بلکه رقص کردی «اویناک» نامیده می شود.
    لیستک ، کلیه بازی های کودکان ، نوجوانان ، جوانان ، وحتی قمار را شامل می شود.
    اما «اویناک»، فقط مختص رقص است.بنابراین لیستک ، یک عنوان عام است. و«اویناک» یک عنوان خاص است.ورابطه میان این دو با یکدیگر در اصطلاح منطقی ، رابطه عموم وخصوص مطلق می باشد.
    ۴- رقص های کردی در خراسان ، به دلایل متفاوت مذهبی وسیاسی ، بتدریج در سایه واقع شده ، وبا درگذشت معمرین ، این رقص ها نیز به سینه خاک سپرده شدند.همانگونه که موسیقی شاد کردها ، به تدریج راه نسیان وفراموشی گرفته ، وجای آن را یک موسیقی «من در آوردی به نام عرفانی گرفته است. »

    …………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

    (۱) – مقاومت شکننده تاریخ تحولات اجتماعی در ایران – نوشته : جان فوران – ترجمه : احمد تدین – انتشارات موسسه خدمات فرهنگی رسا – چاپ پنجم – ۱۳۸۳ – صفحه ۵۲

  3. رسول.
    ۱ شهریور ۱۳۹۵ در ۱۱:۳۰ | #3

    باسلام
    همانطور که درمتن مقاله اماده است کدوم کردستان..چرا باید فقط کردستان ایران وعراق مهد ایین و فرهنگ کردی نامید.درصورتی که ما کردستان ترکیه و سوریه داریم.وبیشترین شاخه زبان کردی .کرمانجی هستش که به کردهای شمال معروف هستن.نزدیک به ۴۸درصد به لهجه کرمانجی صحبت میکنند.ومابقی کردها یا سورانی یا لک یا کرمانشاهی هستن.همانطور که گفتم.چون کردهای کردستان چنین رقصی ندارن دلیل نمیشه گفت این رقص کردی نیست….مطلب دوم اینکه مناسفانه ما کرمانج های خراسان نتونستیم مثل کردستان ایران .در عرصه نشریات و تحقیق وشناساندن فرهنگ خودمان کوشا باشیم.

  4. دوست
    ۲۴ مرداد ۱۳۹۵ در ۰۰:۱۸ | #4

    با سلام ابا شما به تمام مناطق کرمانج نشین کردستان سفر کرده و تحقیق کرده اید؟

  5. ۱۴ مرداد ۱۳۹۵ در ۱۰:۴۰ | #5

    درود و خسته نباشید.
    من از کلیت نوشته ی شما این گونه درمیابم ک آن چه امروز در منطقه ی ما ب “رقص کوردی/کورمانجی” موسوم است، بی ریشه در رقص کوردی کوردستان نمیدانید و از طرفی آن را تحت تأثیر رقصهای خراسانی نیز میدانید. من با چنین کلیتی موافقم، ب همان دلایلی ک شما ذکر کردید.
    من از رقص چیزی نمیدانم اما دوستی ک در این موضوع وارد بود، سالها پیش میگفت ما انواع رقص و تقسیم بندیهای دقیقتر و بیشتری داشته ایم و امروزه شناخت مردم نسبت ب این رقصها کم شده و آنچه اجرا میشود، عموما ملغمه ای از داشته های گذشته است. وی از رقص خانها و بزرگزادگان میگفت ک از بالا و پایین پریدن رقصهای معمولی تهی بود و شأن و ابهت رقصنده را نشان میداد. وی از حرکاتی و رقصهایی یاد میکرد ک خود در میان کوردهای ترکیه دیده است؛ مثلا یک رقصی هست ک من در خراسان عموما در پیرزنها دیده ام و حرکت مهمش این است ک یک دست را باز کرده و یک دست دیگر را روی سینه میآورند و سپس با چرخش مچ، کف دست رو ب بالا میشود. آنگاه جای دستها عوض میشود و این حرکت اینچنین ادامه میابد. دوست من این رقص را مربوط ب علویان ترکیه میدانست و میگفت حرکت دست و برگرداندن کفش رو ب آسمان در علویت، طلب کردن از خداوند معنی میدهد.
    اما ب طور کلی وقتی رقص تربتیها و زابلیها را نگاه میکنیم، خیلی زود و ناخودآگاه رقص خودمان را ب یاد میآوریم. در حالی ک رقصهایی ک از مناطق کوردستان میبینیم، کمتر چنین چیزی ب ذهن ما متبادر میکند.
    از طرفی نباید از یاد برد ک شمال خراسان بافت قومی-اجتماعی در هم تنیده ی چند خاستگاهی دارد و بی شک آیینی چون رقص در بردارنده ی داشته های این خاستگاهها میباشد. دیگر اقوام شمال خراسان هم همینجوری میرقصند و همه آن را “رقص کوردی/کورمانجی” میشناسند. در جایی ک کسی نمیدانست در خراسان کوردی هم وجود دارد، جوانکی اهل میامی شاهرود موسیقیی گذاشت از شمال خراسان و گفت میخواهم کوردی برقصم و شروع کرد. کسانی ک محل زندگیشان در غرب کشور و همجوار با مناطق کورد نشین بود، اعتراض کردند ک این رقص کوردی نیست. جوانک کم سواد هم گفت در منطقه ی ما ب این میگویند رقص کوردی. اما شنوندگان از او نپذیرفتند.
    ای کاش دقیقتر در مورد “هم اکنون در برخی مناطق همانند ماردین همان کمانچه ای نواخته می شود که در بین کُردهای خراسان رایج است (رایج بود!).” توضیح میدادید. این همانندی در نغمه هاست؟