خانه > داستان - چۆرک - Çorik > چیوانوک Çîvanok در فرهنگ عامه کُرمانجی

چیوانوک Çîvanok در فرهنگ عامه کُرمانجی

چیوانوک Çîvanok در فرهنگ عامه کُرمانجیفرهنگ و ادبیات عامه کُرمانجی سرشار از عناصر فولکلوریک است که به نوعی بازتاب زندگی شیوه ی زندگی و آداب و رسوم و باورهای مردم است. یکی از این پارامترها و عناصر فرهنگ عامه (فولکلور) چیوانوک است. چیوانوک نوعی زبان داستان گونه ی در کُرمانجی است که در آن سعی می شود در یک شعر کوتاه چند مصرعی نوعی فضای داستانی ایجاد شود. این گونه اشعار کوتاه گاهی مجزا و گاهی در بین و یا آخر داستان ها (چیروک) بیان می شوند به طوری که بیشتر اوقات این دو واژه یعنی چیروک و چیوانوک با هم می آیند:  چیروک و چیوانوک Çîrok û Çîvanok هر چند که این گونه ادبیات بیشتر مخصوص کودکان است لیکن گاها اشعار با این سبک در مجالس بزرگسالان نیز خوانده می شود.

چیوانوک زبان صحبت با محیط اطراف و پیرامون است. صحبت با طبیعت و اجزایش، صحبت با پرندگان و گیاهان، صحبت با ماه و ستارگان، صحبت با چشمه و کوهستان.

از نمونه های اینگونه اشعار فولکلوریک در خراسان نمونه های زیر ذکر می شود(۱):

Zîle zerê, Verkev derê, Ez xurînim, Te biwînim

زیله‌ زه‌رێ، ڤه‌ر که‌ڤ ده‌رێ، ئه‌ز خورینم، ته‌ بوینم

(ای ساقه ظریف زرین، خودت را نشان بده، من گرسنه هستم، تو را ببینم)

نمونه ی دیگر:

Pîrê Pîrê! Heminde

Ser xanî te bilind e

Kuvarkekê wi min de

Serê lawî te kur dekem

Têm sa te ra hevîr dekem

 

 پیری پیری! هه‌منده‌

سه‌ر خانی ته‌ بلنده‌

کوڤارکه‌کێ و من ده‌

سه‌رێ لاوی ته‌ کور ده‌که‌م

تێم سا ته‌ را هه‌ڤیر ده‌که‌م

(ای گیاه سپید که سقف خانه ات بلند است، یک قارچ به من بده، من هم سر پسرت را اصلاح می کنم و برایت خمیر درست خواهم کرد).

همچنین نمونه ی زیر(۲):

Hîvo Hîvo , Zengul zîvo , Bavê te hevîr kir , Diya te fetîr kir , Bane aqa mîr kir , Parê te je bîr kir

هیڤۆ هیڤۆ ، زه‌نگول زیڤۆ ، باڤێ ته‌ هه‌ڤیر کر ، دیا ته‌ فه‌تیر کر ، بانه‌ ئاقا میر کر ، پارێ ته‌ ژه‌ بیر کر

فرزند ماه صورت! که جواهرات آویخته ات از نقره اند! پدرت خمیر آماده کرد. مادرت از خمیر نان فتیر پخت. سپس فتیرها را به آقامیر دادند. و سهم تو را فراموش کردند.

از نمونه چیوانوک های شیرین کُرمانجی در مناطق کُردنشین دیگر:

A

Carekê, cebarekê,

Çil kew firrîn ser darekê

Car hate caran

Xeber hate zaran

Sêvên sor para,

Heval û guhdara

جاره‌کێ، جه‌باره‌کێ، چل که‌و فڕین سه‌ر داره‌کێ، جار هاته‌ جاران، خه‌به‌ر هاته‌ زاران ، سێڤێن سۆر پارا، هه‌ڤال و گوهدارا

B

Baran hat tertik hilya,

ba hat qirşik firya,

hingî kêzê kenya kenya

rovî tirtirka wê qetya.

باران هات ته‌رتک هلیا،

با هات قرشک فریا،

هنگی کێزێ که‌نیا که‌نیا

ڕۆڤی ترترکا وێ قه‌تیا.

C

Çîrokê çîvanokê,

xetxetokê,

golka xalo çû pişt malo,

ne gur dixwe ne diz dibe..

چیرۆکێ چیڤانۆکێ، خه‌تخه‌تۆکێ، گۆلکا خالۆ چوو پشت مالۆ، نه‌ گور دخوه‌ نه‌ دز دبه‌..

داستان است، چیوانوک است، خط خطی است، گوساله دایی رفته صحرا، نه گرگ می خورد و نه دزد می بردش!

Ç

Bilo

Bilo bilo bavê min,

Tiştek ketiye çavê min

Xwelî be bihele,

Darik be bipeke

Kevir be biteqe.

بلۆ

بلۆ بلۆ باڤێ من، تشته‌ک که‌تیه‌ چاڤێ من، خوه‌لی به‌ بهه‌له‌، دارک به‌ بپه‌که‌، که‌ڤر به‌ بته‌قه‌.

بلو بلو پدر من، چیزی تو چشمم رفته، اگر خاک است از بین برود، اگر چوب است بپرد، اگر سنگ باشد از هم بپاشد!

D

Mişko

Ha gidî mişko

De gidî mişko

Tu dijminê nanê hişko

Tu dijminê nanê hişko.

Ha gidî mişkê wusa kovî

De gidî mişkê wusa kovî

Tûr û barê me kir nîvî

Ax, ax, ax, ax, ax..

مشکۆ

ها گدی مشکۆ

ده‌ گدی مشکۆ

تو دژمنێ نانێ هشکۆ

تو دژمنێ نانێ هشکۆ.

ها گدی مشکێ ووسا کۆڤی

ده‌ گدی مشکێ ووسا کۆڤی

توور و بارێ مه‌ کر نیڤی

ئاخ، ئاخ، ئاخ، ئاخ، ئاخ..

منبابع مورد استفاده:

 

۱ – طبیعت در شعر کودکانه کُرمانجی (گلی شادکام)

http://www.ellahmezar.ir/?p=13745

۲ – بررسی و شرح یک متل زیبای کُرمانجی / جلال دامن افشان (آشخانه)

http://www.ellahmezar.ir/?p=25071

۳ – سرودهای مکتبخانه ‏ای و نمایشی کودکان در روستاهای کرد و ترک‏ نشین شمال خراسان (کلیم الله توحدی)

http://www.ellahmezar.ir/?p=1429

۴ – ÇÎVANOK û TIŞTONEK / Tiştonek(Mamik) û Ramangeriya Zarokan

http://www.ellahmezar.ir/?p=31260

http://arsiv.niviskar.com/p%C3%AAken%C3%AE/%C3%A7%C3%AEvanok

http://www.qadoserin.com/qilcix/index.505.s.m.x.seroke.s.k.g.ge.htm

برات قوی اندام