خانه > عمومی > فرهنگ و ادبیات کُرمانجی عرصه ای بکر و بیکران برای دانشجویان و پژوهشگران

فرهنگ و ادبیات کُرمانجی عرصه ای بکر و بیکران برای دانشجویان و پژوهشگران

برات قوی اندام اماموردیخان -- قوچان Berat Qevî Endam - Qûçanبرات قوی اندام اماموردیخان – قوچان

فرهنگ و ادبیات کُرمانجی چه در خراسان و چه در گیلان و سایر نقاط دارای ویژگی های شاخص و جذابیت هایی منحصر به فرد و بی نظیراست. واقعیت این است که جنبه های مختلف ادبیات و فرهنگ عامه ، موسیقی و آواها ، فرهنگ و آداب و رسوم ، زبان و گویش ، صنایع دستی ، تاریخ و پیشینه و زندگی اجتماعی کُردهای خراسان که به عنوان بخشی از گنجینه ادبی و فرهنگی ایران بزرگ و پهناور به حساب می آید تاکنون به ندرت مورد تحقیق و پژوهش قرار گرفته است و اگر نگوییم هیچ کاری تاکنون بر روی آن صورت نگرفته است باید بگوییم که کارهای صورت گرفته اندک بوده است. آنچه مشخص است بویژه در خراسان گهگاهی پژوهش هایی توسط جهانگردان و یا سفرای کشورهای اروپایی و روسی به صورت سفرنامه و یادداشت هایی برجای مانده است و در دوران معاصر نیز جدای از اندک مقالاتی که بعضا در مجله ها چاپ شده است ، تنها پژوهش جدی بویژه در زمینه تاریخ توسط پژوهشگر کُرد خراسانی کلیم الله توحدی صورت گرفته است. هرچند بعدها غیر از توحدی نیز برخی افراد پژوهش هایی در کُرمانجی داشته اند لیکن هیچ وقت نتوانسته است در خور و کافی باشد.

آنچه در حال حاضر مهم و ضروری به نظر می رسد ورود قشر تحصیل کرده و محقق به این وادی است. گاهی می بینیم در برخی زمینه های ادبیات و شعر و فرهنگ عامه آنچنان در فارسی کار شده است که  یک دانشجو برای انتخاب یک موضوع برای تحقیق و پژوهش خود سردرگم می ماند. در حالی که می بینیم ادبیات و زبان کُردی خراسان کمتر مورد توجه بوده و در موضوعات گوناگون می تواند مورد تحقیق باشد.

یکی از دلایلی رغبت کم نسبت به این امر نبود یا کمبود منابع مکتوب در زمینه ی کُردی در خراسان است. به طوری که یک محقق و پژوهشگر مثلا اگر بخواهد در زمینه شعر و ادبیات کُردی خراسان کتابی را در جایی مطالعه کند اصولا چنین کتابی وجود ندارد یا به تعداد انگشتان دست هم نمی رسد! علت این است که در این زمینه غفلت و سهل انگاری شده و تاکنون بیشتر ادبیات کُرمانجی به صورت شفاهی نسل به نسل منتقل شده است که در حال حاضر با وجود گسست زبانی و فرهنگی نسل های جدید و قبلی این امر به صورت جدی تهدید می شود.

فرهنگ و ادبیات کُردی عرصه ای دست نخورده و بکر برای ورود دانشجویان و افراد علاقه مند در زمینه­ ها و رشته های گوناگون چه کُرمانج و چه غیر کُرمانج است. تحقیق و پژوهش و ثبت و ضبط در هرکدام از این زمینه های ادبی و فرهنگی کُردی خراسان خود باعث جمع آوری و آشنایی با دامنه ای گسترده از لغات و اصطلاحات اصیل کُرمانجی و داستان و اشعار و … می گردد که هم باعث ثبت و حفظ آنها شده و هم به عنوان یک اثر مکتوب به گنجینه فرهنگ و ادب کُردی اضافه می گردد و می تواند منبع مطالعات بعدی باشد. آسیبی که در این زمینه وجود دارد به ویژه در مقوله نوشتن است. گاه می بینیم برخی بررسی ها صورت گرفته است لیکن نوع نوشتن بکار رفته نامفهوم و غیرقابل برای همه استفاده کنندگان است. بی شک هرگونه ایجاد سبک جدید چه در شعر و ادبیات ، چه در موسیقی نیاز به شناخت و آشنایی با پیشینه ادبی و فرهنگی کُردی خراسان دارد.

در ادامه برخی از زمینه های مطالعه و تحقیق و بررسی در فرهنگ و زبان و ادبیات کُردی ذکر می گردد:

شعر و ادبیات

شعر و ادبیات یکی از بارزترین نمودهای فرهنگی هر قومی است. در میان کُرمانج ها نیز این امر چه در قالب های مرسوم کُردی خراسان یعنی سه خشتی و لو و چه به صورت مخمس و مسدس و … همیشه با قوت خود وجود داشته است لیکن بیشتر به صورت شفاهی بوده و کمتر مکتوب شده است. در این بین اشعار سروده شده در قالب لو و سه خشتی در موضوعات گوناگون و به وفور وجود دارد که نیاز به جمع آوری و ثبت دارد. شناخت و تبیین سبک های مختلف شعری کُردی به عنوان مثل سبک های اشعار کودکانه ، عارفانه ، عاشقانه و … می تواند راهنمای شاعران جوان باشد.

در زمینه ی ادبیات می توان به داستان های عامیانه (مذهبی، اخلاقی، عاشقانه، داستانهایی که متاثر از باور عوام راجع به موجوداتی چون: دیو – پری – روح – شبح و غیره هستند ، داستانهایی که زاده قریحه داستان سرایان است و اصل و ریشه تاریخی ندارد و …) ، داستان های کوتاه یا چیروک ها ،  لالایی ها و بانگی ها و مرثیه ها ، حکایت ها ، ضرب المثل ها و اصطلاحات و کنایه ها ، چیستان ، لطیفه ها و بذله گویی ها ،  سرودهای مکتبخانه ای ، ادبیات عاشقانه و … اشاره نمود که هنوز هم بسیاری از آنها در روستاها و در میان مردم به صورت شفاهی رایج است و جمع آوری و ثبت و ضبط آنها می تواند زمینه ی صدها تحقیق و پژوهش را در موضوعات مختلف فراهم آورد. گاهی یک لالایی قدمت چندهزارساله دارد. گاهی یک چیروک به یک افسانه کهن چندهزارساله برمی گردد.

جمع آوری این مقوله های ادبی حتی اگر به صورت خام و بدون هیچ گونه تغییر و تفسیری هم باشد بعدها می تواند منبعی عظیم برای انواع مطالعات باشد که دانشجویان ادبیات ، علوم انسانی ، جامعه شناسی، روانشناسی، علوم تربیتی، تاریخ و سایر علوم مرتبط می توانند از آن بهره ببرند. به عنوان مثال شما فرض کنید ما مجموعه ای از این مقوله های ادبی را به صورت نوشته ، صوت، فیلم و … در اختیار داشته باشیم و آنگاه بخواهیم موضوع ” Çavşor چاڤ شۆر = چشم شوری ” را در این زمینه بررسی کنیم! یا به عنوان مثال اینکه بدانیم چرا در هنگام سکسکه کردن به طرف می گویند ” Xispîk le te şeriye خسپیک له‌ ته‌ شه‌ریه‌ ! ” یا اینکه چرا معتقدند نباید در شب تاریک آب جوش بیرون ریخت. یا مثلا ریشه ضرب المثل ” Erkê min le te debîri ئه‌رکێ من له‌ ته‌ ده‌بیره ”  همچنین ” Beşerê min hate girêdanê به‌شه‌رێ من هاته‌ گرێدانێ “چیست؟ یا اینکه بدانیم واژه ” Keçek  که­چه­ک ” در ادبیات کُرمانجی چگونه توصیف شده است و نفرین ” Çav Rijîyan چاڤ ڕژییان ” ریشه در چه چیزی دارد و …

فرهنگ عامه (فولکلور)

فرهنگ عامه یا همان فولکلور سرشار از موضوعات مختلف و جذاب برای گردآوری و پژوهش است. برخوردها و کنش های مردم در مناسبت ها و اعیاد مختلف ، نحوه ی برگزاری مراسم شادی و ماتم ، نفرین ها و ناسزاها ، نماد ها و سمبل ها در باور مردم ، تعارفات و اصطلاحات مرسوم در دادوستد ، دعاها و تحسین ها ، عروسی ها و تولدها ، مراسم و ترانه ها و آواها و نواها در مقاطع مختلف سال و در مراسم مختلف از جمله هنگام کاشت یا برداشت محصول ، چوپانی و زندگی در طبیعت ، در رابطه با باران ، شب گردی ها زمستان و آداب و رسوم آن ، آداب نامگذاری نوزادان ، میهمانی ، آداب و سنن و اعتقادات دینی ، خرافات و … هر کدام می تواند زمینه ای برای تحقیق و پژوهش باشد.

زبان و گویش کُردی کُرمانجی

زبان و گویش کُردی کُرمانجی در ایران یکی از زمینه های بکر برای شناسایی و تحقیق است. بررسی های زبانشاختی بر روی زبان کُردی کُرمانجی ، جمع آوری واژگان در موضوعات مختلف و ریشه یابی آنها ، بررسی پیشینه ی باستانی و تاریخی زبان کُردی کُردی و ارتباط آن با زبان فارسی ، پهلوی ، سومری ، پارتی و … می تواند موضوعاتی جذاب برای دانشجویان زبانشاسی و ادبیات فارسی و مرتبط باشد. بی شک شناخت بیشتر زبان کُردی به ویژه گویش کُرمانجی – که کمتر در ایران بر روی آن کار شده است – و شناخت ارتباط آن با زبان فارسی می تواند برای خیلی از پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی جذاب و مفید باشد.

متاسفانه در زمینه تولید فرهنگ لغت کُرمانجی به فارسی و فارسی به کُرمانجی که جهت پژوهش در زمینه های مختلف ضروری  است یا هیچ یا بسیار اندک کار شده است هر چند برخی از دوستداران و علاقه مندان در گوشه و کنار در حال انجام این کار هستند.

موسیقی و نواهای کُرمانجی

موسیقی کُردی و پیشینه ی آن یکی از موضوعات جذاب برای پژوهش است. شناخت و تبین جایگاه موسیقی کُردی چه موسیقی شاد و چه موسیقی مقامی ، شناخت آلات موسیقی کُردی ، شناخت انواع مقام ها که هرکدام بر اساس یک روایت و حادثه تاریخی بوجود آمده اند ، شناخت جایگاه گونه های مختلف موسیقی ، شناخت کارآواهای کُردی ، کلام خوانی کُردی ، تاثیر موسیقی بر زندگی و رفتار و اخلاق و ارزش ها کُرمانج ، بحث روایت گری بخشی ها در مجالس و … می تواند موضوع مشترک محققان و دانشجویان موسیقی و هنر و ادبیات و … باشد.

جامعه شناسی مردم کُرمانج

بررسی زندگی اجتماعی و رفتارها و عادات و خلق و خوی مردم کُرمانج مسلما یکی از زمینه های جذاب برای پژوهش به ویژه برای دانشجویان و محققان جامعه شناسی ، روانشناسی و مرتبط است. همانگونه که می دانیم کُردهای خراسان زندگی طایفه ای و ایلی داشته اند و بیشتر مانوس با کوه و طبیعت بوده اند تا زندگی یکجانشینی، کمااینکه اکنون نیز بعضا دارند. مطالعه بر روی خصوصیات ظاهری ، رفتاری ، اجتماعی و اخلاقی افراد هر ایل و شناخت هویت اسمی و تاریخی و زمانی آنها ، آسیب شناسی اخلاقی ، رفتاری و اجتماعی تغییر نوع زندگی کُرمانج ها از کوچ نشینی به یکجا نشینی (شهرنشینی یا روستانشینی) و رویگردانی از زبان مادری و دورشدن از زندگی سنتی خود می تواند چندین کتاب شود.

تاریخ و سرگذشت

موضوع تاریخ همیشه برای محققان جذاب بوده است. البته تاریخ خود دارای گرایش های گوناگون مثل تاریخ هنر ، تاریخ ادبیات و … است که می تواند محل پژوهش و تحقیق برای دانشجویان رشته تاریخ و سایر رشته های مرتبط باشد. بررسی زندگی سرداران و جنگاوران و مرگان ها ، پهلوانان و نام آوران ، بخشی ها و هنرمندان ، پیشینه ی جغرافیایی و زبانی و صدها موضوع دیگر. گاه می بینیم دلاورانی چون سردارعیوض خان، سردارججوخان ، سردارگلمحمد کلمیشی ، پهلوان احمد وفادار ، محمدعلی صحرایی و صدها بخشی و پهلوان و سردار دیگر که برخی از آنها نه تنها سمبل رشادت و دلاوری و پهلوانی برای منطقه بلکه می توانند نمادی از شجاعت و ظلم ستیزی و مردم دوستی و میهن پرستی و قهرمان و سرداری ملی باشند.

ورزش ها و بازی ها و سرگرمی ها

بازی ها و سرگرمی ها در میان هر قومی وجود دارد گاهی در نقاط مختلف مشترک بوده و گاهی مختص یک قوم در یک محدوده ی جغرافیایی خاص است. این بازی ها برخی مناسبتی و برخی عمومی بوده چه در میان بزرگسالان و چه در میان خردسالان و زنان و مردان همیشه وجود داشته است. به عنوان مثال آئین کُشنی (کشتی باچوخه) یکی از بارزترین ورزش ها و سرگرمی ها برای کُرمانج ها بوده است و طبیعتا بخشی از فضای ذهنی و تاریخی آنها (حکایات و سرگذشت ها) را به خود اختصاص داده است . بازی هایی مثل پرک ، چاوگرتونک ، شوچله ، بوجول(کا) بازی ، … که خوشبختانه هنوز رایج است و ضروری است که ثبت و حفظ شوند.

نان ها و خواراکی ها

کُرمانج ها به واسطه نوع زندگی ای که در طول زمان تجربه کرده اند نان ها و خواراکی های مخصوص به خود دارند که گاه در مناطق دیگر یافت نمی شود. شناخت انواع نان هاو خواراکی ها ، باورها و اعتقادات مردم نسبت به آن و .. . این عرصه نیز می تواند موضوع پژوهشی برای دانشجویان رشته های مرتبط باشد.

صنایع دستی

صنایع دستی در بین کُرمانج ها بسیار وسیع است و چه در گذشته و چه در حال حاضر به صورت تزئینی و یا بهره گیری کاربرد دارد. قالی، گلیم، جاجیم، نمد، لباس زنان، چارق دوزی و …

صنایع دستی کُردهای خراسان آینه هنر و ذوق و سلیقه و بازتاب زندگی آنهاست که زمینه ای مناسب برای بررسی و تحقیق است. به عنوان مثل شناخت الگوهای طرح و رنگ و هندسه برگرفته از نقش های لباس و قالی و ارتباط آن با نوع زندگی و باور مردم کُرمانج می تواند منجر به تولید آثار گرافیکی و هنری زیبا همچنین طرح ها و نمادهای شهری نظیر مجسمه ها و المان های مرسوم شود. این زمینه موضوعی جذاب برای محققان و دانشجویان هنر، گرافیک، صنایع دستی و مرتبط است.

پوشش و لباس

پوشش زنان و مردان کُرمانج پوششی منحصر به فرد است که زیبایی آن بر هیچ کسی پوشیده نیست. نوع این پوشش در مناطق مختلف و در میان ایل های مختلف ، متفاوت است. شناخت نوع لباس ، زیورآلات همراه ، شناخت رنگ های اصیل مورد استفاده در لباس کُردی و … می تواند منجر به ایجاد استانداردهایی برای لباس کُردی چه برای زنان و چه برای مردان با طرح هایی قابل قبول متناسب با فرهنگ و زندگی و باورهای کُرمانج ها شود، حتی اگر این لباس ها فقط به صورت تشریفاتی و تزئینی در جشن ها پوشیده شود.

عروسی های کرمانجی ، رقص های کردی و حرکات موزون

رقص های کُردی در خراسان یکی از نمودهای زندگی کُرمانج هاست که جا دارد به صورت جدی مورد تحقیق قرار گیرد. این که این رقص ها از چه زمانی در بین کُردهای خراسان مرسوم شده و هر کدام از رقص ها نشات گرفته از چه بوده است ، کدام رقص ها در کدام منطقه بیشتر رایج است ، این رقص ها چه تاثیراتی بر زندگی انها داشته است و از این دست پرسش ها جای پژوهش دارد. همچنین آداب و رسوم و آشنایی ، خواستگاری ، مراحل نامزدی تا عروسی هر کدام جای تحقیق و بررسی دارد. به عنوان مثال خیلی جالب است اگر بدانیم فلسفه ی ” توولشی Tûlişî ” دادن در عروسی های کرمانجی چیست و این واژه چه معنایی دارد.

گیاهان و گل ها و درختان و جانوران

بحث گیاهان و گل ها و نوع کاربرد و خواص درمانی آنها ، درخت ها و گیاهان و جانواران مقدس و یا شوم در باور مردم و عقاید و خرافات در رابطه با آنها ، اشعار و ترانه ها و حکایت در رابطه با آنها ، گیاهان خوراکی و دارویی و نوع و نحوه استفاده مردم از آنها می تواند زمینه های مناسب تحقیق برای دانشجویان و محققان رشته هایی چون علوم گیاهی ، کشاورزی و مرتبط باشد. به عنوان مثال چرا برخی از گل ها و گیاهان را ” به جی Becî ” می نامند و از خوردن برخی از آنها خودداری می کنند؟

سبک زندگی

سبک زندگی سنتی کُردهای خراسان و نوع نگرش مردم کُرمانج نسبت به خانواده ، ازدواج ، جامعه ، طبیعت ، دین و آئین موضوعی بسیار جذاب برای پژوهشگران می تواند باشد.

… و هر موضوع و مقوله ی دیگری در رابطه با زندگی و فرهنگ کُرمانج ها

آنچه نباید فراموش کرد این است که در هرگونه تحقیقی بهتر است اصالت آن موضوع از طریق ثبت با همان واژه ها و گویش رایج و اصیل کُرمانجی حفظ شود در این صورت است که می تواند مفید باشد و گرنه شبیه این کارها زیاد شده است که بعضا اثری از واژگان و گویش کُردی دیده نمی شود.  جوامع روستایی و عشایری کُرمانج ها به دلیل تاثیر کم از محیط بیرون در این خصوص می تواند بسیار مفید باشد. با هم صحبت شدن با این مردم وکنکاش و پرس و جو در صحبت ها و محاورات روزمره آنها ، پای صحبت بزرگان نشستن می توان به چیزهایی دست یافت که شاید گاهی شنیده ایم اما هیچ گاه در کتابی ندیده ایم. این را نیز باید توجه کنیم که با مردم  کُرمانج باید با زبان خودشان صحبت کرد و این زیبایی ها و ظرافت های  کُرمانجی نیز برای عموم مردم در صحبت و مکالمات  کُرمانجی است که ظهور می یابد نه غیر از آن ، مگر آنکه فردی دارای تحصیلات آکادمیک باشد.

به هرحال چه بخواهیم و چه نخواهیم و چه موارد ذکر شده علمی باشد یا نباشد و چه در زندگی امروزی بکار بیایند یا نیایند جزو ادبیات و فرهنگ عامه و تاریخ و بخشی از پیشینه ی ذهنی و ادبی و به واقع بخشی از هویت این مردم بوده و هست و چنانچه کسی بخواهد حرفی از فرهنگ و ادبیات کُردی بزند باید به پیشینه و داشته های ادبی و فرهنگی هم بها داده و به آنها رجوع کرده و از آن استفاده نماید.

باید توجه نمود که : حفظ و ثبت داشته های ادبی و فرهنگی بر خلاف نظر عده ای به معنای برگشت و ماندن در سنت و گذشته نیست لیکن می تواند چراغ راهی برای آینده باشد. اگر پیشینه فرهنگی و ادبی و نوع رفتارها و ویژگی های هر قومی در طول تاریخ شناسایی و مورد تحقیق و پژوهش قرار گیرد بدون شک در تطابق و تعامل با شرایط جدید زندگی در فرایند جهانی شدن نیز بهتر می توان حرکت کرد ، به گونه ای که نه در گذشته بعضا دست و پاگیر و ناکارآمد خود بمانیم و نه در دنیای جدید دچار خودباختگی فرهنگی وهویتی شویم. به عنوان مثال نمی توان بدون شناخت ویژگی های اخلاقی – اجتماعی و سبک زندگی و نوع تعاملات کرمانج ها به صورت تاریخی (که متناسب با محیط زندگی، شرایط جغرافیایی محل سکونت و غیره است) صرفا با نظریه های کلی فراناحیه ای و فراقومی جامعه شناسی و روانشناسی و سایر برای برای اصلاح نابسامانی های فرهنگی و اجتماعی آنان تدبیر نمود. به نظر من در حال حاضر چه در کرمانجی و چه در بین سایر اقوام حداقل کار حفظ و ثبت داشته های فرهنگی و ادبی و انتقال آنها به شکلی مطلوب به نسل های جدید است.

  1. امینیان‌شیروان
    ۹ شهریور ۱۳۹۲ در ۱۱:۳۲ | #1

    خواهر گرامی سحر هاشمی زیدانلو بنده در این گروه نقشی ندارم فقط برای معرفی این سایت به شما و دیگر دوستان لینک و شعار دوستان گروه جایلان را معرفی کردم!
    پایدار باشید

  2. Cimo
    ۸ شهریور ۱۳۹۲ در ۲۳:۲۱ | #2

    Silav û dembaş birêz Qevîendam
    Destpêkê ez ji ber xebata berfire û bêrawestan sipasiya cenabê te dikim ku te barê ragihandina li bara çanda bavûkala daye ser milê xwe. Kekê hêja jibo min lêkolînek berfire li ser mûsîqiya Kurmancên Xorasanê taybetî jî mûsîqiya bi denga ango dengbêjiyê lazim e ku we diyar e hûn pê ra dibêjin Bexşî. Ger lêkolînên li ber destê we yên di vî warî da bi zimanê Farsî bin jî dîsan têra min dike. Ez li benda bersiva we me.
    Gelik sipas
    Cimo

  3. جاودانی
    ۶ شهریور ۱۳۹۲ در ۰۸:۵۴ | #3

    وقتشه که دانشجوها و نویسنده ها و شاعران کرمانج همتی کنن و سری هم به ادبیات مادری خود بزنند و ببینند که چه پر از در و گوهر است
    یعنی می شود مثلا دختری در رشته ادبیات بیاد پایان نامش رو تحقیق روی یکی از جنبه های ادبی کردی در خراسان بزاره؟
    اونوقت تصور کنید چقدر این ادبیات ما رشد خواهد کرد

  4. سحر هاشمي زيدانلو
    ۶ شهریور ۱۳۹۲ در ۰۱:۳۴ | #4

    سلام آقاي امينيان شيروان ، با اجازه تون به سايتتون سر زدم خيلي زيبا بود و براي همه كردها باعث افتخاره كه گروه با نظم و با علم دارين تبليغ فرهنگ ميكنين . من به نوبه خودم تشكر ميكنم از شما و مدير سايت الله مزار در صورت امكان بنري از لينك شما بذارن تا كرمانج هاي بيشتري با شما آشنا بشيم

  5. سحر هاشمي زيدانلو
    ۶ شهریور ۱۳۹۲ در ۰۱:۲۷ | #5

    اين كارها رو ميشه در غالب NGO هاي ثبت شده انجام داد ,

  6. دیار اسفراین
    ۵ شهریور ۱۳۹۲ در ۱۱:۳۳ | #6

    مقاله بسیار خوب و راهنمایی است. اگر محققان و دانشجویان به ویژه کرمانج ها چه دختر و چه پسر وارد میدان شوند خیلی پیشرفت می کنیم

  7. مجید امینیان شیروان
    ۵ شهریور ۱۳۹۲ در ۱۰:۲۵ | #7

    قبل از جنگيدن با من، با آواهاي سرزمين من برقص، شايد بجاي كشتن من بهترين دوست من شدي!!
    http://www.jaylan.ir

  8. زینلی
    ۴ شهریور ۱۳۹۲ در ۰۲:۳۲ | #8

    با سلام وعرض تشکر
    درست است که یکی از دلایلی رغبت کم نسبت به امرپژوهش ، نبود یا کمبود منابع مکتوب در زمینه ی کُردی در خراسان است دراین زمینه میدانم که شاید مشکل خودم وخیلی از دوستان علاقمند به پژوهش در زمینه های مختلف کرمانج هسست ؛اما اگر الان بگوییم که هیچ منبع مکتوبی وجود نداره پس نسل بعد از ما چه خواهند گفت؟ (نسلی که سخن گفتن کرمانجی هم بین آنها در حال کمرنگ شدن است!) پس باید پرسید باید جستجو کرد باید سفر رفت باید نوشت باید دل داد به گفته ها و دل گفته های بزرگان و شیرزنان کرمانج و پیر مردان ، به آوا ها و نواها ،به ریز جزئیات کلامشان، به لباسشان به سرگذشت پدرانشان …باید دل داد و نوشت گفته هایشان را دید و شنید و حس کرد..تا نسل بعد ما نگویند هیچ منبعی مکتوبی نیست که هیچ ؛هیچ فرد مطلعی هم نیست..