خراسان شمالي، جزيره اي از صنايع دستي اقوام مختلف

خراسان شمالي، جزيره اي از صنايع دستي اقوام مختلف خراسان شمالي، جزيره اي از صنايع دستي اقوام مختلف
بجنورد _ حضور قوميتهاي مختلف با فرهنگهاي متنوع خراسان شمالي، همنشيني جذاب و درخور تحسيني را در توليدات صنايع دستي اين خطه فراهم آورده و انتقال نقوش، موتيفها و تكنيكها از قومي به قوم ديگر، هنرهاي سنتي اين استان را به چشم اندازي از تكامل انديشه ها تبديل كرده است.

صنايع دستي روايتگر صنعت و هنر نياكان و بيانگر هنر و ذوق مردم هر منطقه است كه گوشه‌اي از هويت تاريخي و فرهنگي آنان را بيان مي‌كند از اينرو از صنايع دستي به عنوان سفيران فرهنگي يك قوم و ملت ياد مي‌كنند.

صنايع دستي و سوغات خراسان شمالي به عنوان بخشي از جاذبه گردشگري اين استان كه همه ساله مسافران زيادي را پذيرا است، جايگاه خاص خود را دارد.

توليدات صنايع ‌دستي اين استان با توجه به ‌زيست قوميت‌هاي مختلف كرد، ترك، تركمن، تات و فارس در اين استان از تنوع چشمگيري برخوردار است.

گليم‌بافي، زيلوبافي، سفره كردي، پلاس، پاپوشهاي سنتي، چارق دوزي، ساخت و سازهاي سنتي، رنگرزي سنتي و دوخت لباسهاي محلي و نمدمالي از جمله صنايع دستي توليد شده در اين استان است.

وجود مراتع سرسبز و بكر و رونق دامداري كه نتيجه آن دسترسي به مواد اوليه فراوان و ارزان قيمت است، توليد دستبافته‌هاي متنوع و چشم‌نوازي را از نظر طرح و رنگ فراهم ساخته كه نقش‌هاي ذهني همگي ريشه در اعتقادات و باورهاي بافندگان آن دارد و معرف ذوق، هنر، خلاقيت، ابتكار و تلاش هنرمندان اين منطقه است.

گليم: نوعي فرش پرزدار است كه با درگيري تار و پود به يكديگر ايجاد مي شود و از جمله قديمي ترين زيراندازها است كه محققان سابقه هفت هزار ساله براي آن قائلند.

الياف استفاده شده در اين زيرانداز عمدتا از نوع طبيعي بوده و بيشتر براي زير انداز يا تزئين به كار مي رود.

طرح گليمها متاثر از فرهنگ سنتي و محيط جغرافيايي طبيعي بافندگان است و در بيشتر روستاهاي استان در هنگام بافت از نقشه استفاده نمي شود و از نقوش ذهني كه داراي تنوع بيشتري هستند استفاده مي شود.

گليمها داراي بافت يكرو و دورو هستند و كاربري آنها به عنوان روفرشي، روميزي، جوال، خورجين، پادري، كناره، گليم زيرانداز، گليم تزئيني مانند تابلو، رختخواب بند، كوله پشتي، رومبلي، كفش و كيف زنانه، جوراب، دستكش و چاروق و زانو بند مرسوم است.

سفره كردي: رايج ترين هنر عشاير كرد، بافت نوعي گليم به نام سفره كردي است كه بازگو كننده داستان زندگي بافنده است.

اين هنر مختص به خراسان و از بافته هاي منحصر به فرد زنان كرد عشاير اين خطه است كه در شهرستانهاي بجنورد، مانه و سملقان، شيروان، فاروج و اسفراين رواج دارد.

سفره كردي در ابعاد مختلف به نقشهاي بسيار زيبا و با مضامين و مفاهيم عميق كه ريشه در باورهاي اين منطقه دارد، از جنس پشم بافته مي شود.

نقوش به كار رفته در اين دستبافته ها نيز داراي تنوع بسياري بوده كه عمدتا شامل نقوش انتزاعي گياهي، حيواني و نقوش هندسي و بر اساس سه شكل مربع، مثلث و دايره است.

جاجيم بافي: جاجيم دست بافته اي ضخيم شبيه پلاس يا گليم كه راه راه و رنگين است و مانند ساير دستبافته ها به عنوان زيرانداز استفاده مي شود و جنس آن عمدتا از پشم انتخاب مي شود.

رنگ و نقش جاجيم متنوع و نمادهايي مانند جوان بودن بافنده و اميد به آينده اي روشن را دربر دارد.

فرش و قاليچه تركمن: فرش تركمن هنر دست زنان تركمن استان خراسان شمالي است كه در منطقه مرزي و تركمن نشين جرگلان بجنورد و همچنين در شهرستان مانه وسملقان رواج داشته و نقوش بسيار زيبا و خاص آن چشم را نوازش مي دهد.

عمدتا نقوش فرشهاي تركمن از لحاظ شكل هندسي و شكستگي خطوط، خاص مردم كوچ نشين است كه به صورت ذهني و در انواع طرحهاي تركمن يموتي، شانه اي، آغال، چهار قاب، غزال گز و قاشقي بافته مي شود.

يكي ديگر از دستبافته هاي زيبا كه توسط زنان تركمن بافته مي شود پشتي هاي تركمني است كه شامل دو قسمت پلاس و قسمت پرزدار است.

پشتي تركمني بسيار شبيه قاليچه است و رنگهاي آن بيشتر چهار رنگ قزل، طلايي، قره و آق است و نقوش جاي گرفته در آن را گلچه و قره نقش مي خوانند.

چاروق دوزي: چاروق به نوعي پاي افزار و يا كفش اطلاق مي شود كه از پوست تهيه شده و آنرا با ريسمانهاي ضخيم و بلندي به پا مي بندند.

اين پاپوش سنتي استان خراسان شمالي از زمانهاي بسيار دور مورد استفاده قرار مي گرفته و متاسفانه از زمان پيدايش اولين نمونه هاي آن تاريخ دقيقي در دست نيست.

چاروق با ويژگيها و ظاهر خاصش از گذشته هاي دور در مناطق شمال شرقي ايران از جمله بجنورد متداول بوده و با توجه به وجود ساكنان كرد و ترك مي توان اين پاي افزار سنتي را متعلق به اين منطقه دانست.

اين پاي افزار به دو شيوه تهيه مي شده كه نوعي از آن با ظرافت كمتر و مخصوص اقشار كم درآمد بوده و از تزئينات و گلدوزيهاي كمتري برخودار است و نوع خاص آن از چرمي با كيفيت بالا و ظرافت و دقت بيشتر كه سطح آن توسط نخهاي ابريشمي رنگي و گلابتون تزئين شده و سطح آن و به روش دوختهاي تزئيني و حكاكي روي چرم زينت يافته، تهيه مي شود.

نساجي سنتي: اين هنر با زندگي مردم اين سرزمين گره خورده است كه ديرزماني از رونق و شكوفايي خاصي برخوردار بوده و درصد بالايي از مواد اوليه مورد نياز توليد لباس و پوشاك را در استان تامين مي كرده است.

اكنون نيز بخشي از اين منسوجات نظير چادرشب در شهرستانهاي جاجرم و اسفراين بافته مي شود.

از ابعاد بزرگ توليد شده آن نيز براي پيچيدن رختخواب و از ابعاد كوچك آن براي روميزي و پرده استفاده مي شود.

علاوه بر چادرشب، ابريشم بافي نيز از دستبافته هاي دستگاهي اين استان است كه به دليل قيمت بالاي مواد اوليه آن براي مراسم خاصي چون عروسي استفاده مي شود.

چوخه: چوخه بافي از صنايع دستي خراسان بويژه خراسان شمالي است كه البته در چند دهه اخير از رونق كمتري برخوردار بوده است.

اين دستبافته معمولا از پشم بره يا شتر تهيه مي شود و پس از آماده شدن پشم و تبديل پشم به نخ تابيده از طريق پودگذاري بر روي دار زميني توليد مي شود.

چوخه به عنوان جليقه، لباس كشتي (پالتوي چوخه)، پاتابه، كت و شلوار به كار مي رود و به علت نوع آب و هواي سرد و شرايط اقليمي، مردان، چوخه را به عنوان لباس زمستاني استفاده مي كرده اند.

معمولا جوانان و پهلوانان ايل كه عموما ورزشكار و سختكوش بوده اند سفارش پالتوي چوخ را مي دادند و اين لباس را به عنوان پوشش خاص اين ورزش در هنگام مبارزه كشتي به تن مي كردند و از اينجا بود كه نام اين مبارزه به كشتي باچوخه شهرت يافت.

مهمترين علت پوشيدن اين لباس استحكام آن است به طوريكه كه در مبارزه كشتي هيچ پارچه اي مانند چوخه دوام نمي آورد.

جوراب بافي: جوراب بيشتر توسط اقوام چادرنشين توليد و استفاده مي شود كه نام ديگر جوراب محلي، جوراب كركي است كه به كردي هم معروف است و طرحهاي آن بيشتر نقوش هندسي و رنگهاي به كار رفته در آن قرمز تند، سرمه اي و زرد است.

نخ به كار رفته در جورابهاي سنتي نيز از پشم گوسفند تهيه مي شده است.

كلاه كركي: كلاهي از جنس كرك است كه به دليل داشتن حفاظ روي گوش در اصطلاح محلي به كلاه گوشي نيز معروف است.

اين هنر از هنرهاي دستي خاص و كهن شهرستانهاي گرمه و جاجرم است كه ماده اوليه آن كرك بز بوده و به صورت كاملا خام و خودرنگ استفاده مي شود.

مراحل بافت آن بسيار ساده بوده و بدون دخالت هيچگونه ماشين يا ابزار خاص، تنها توسط پنج عدد ميل چوبي بافته مي شود.

از خواص منحصر به فرد آن غيرقابل نفوذ بودن در برابر سرما، نم و رطوبت است كه باعث شده تاكنون كاربرد خود را حفظ كند.

نمدمالي: نمد مصنوعي است كه بر اثر درگيري و تراكم پشم و كرك در شرايط فني مناسب از طريق ورز دادن تهيه مي شود.

اين مصنوع در منطقه راز و جرگلان بيشتر به چشم مي خورد و زمينه آن خودرنگ بوده و به رنگهاي كرم و قهوه اي توليد شده و در نگاره هاي جاي گرفته در آن نيز از رنگ قرمز استفاده مي شود.

هنگام نقش اندازي در نمد از تصاوير و موتيفهاي هندسي و همچنين حركات حلزوني استفاده مي شود و از نمد براي تهيه كلاه، پالتو و زير انداز استفاده مي كنند.

رودوزي هاي سنتي: رودوزي سنتي هنر آراستن پارچه هاي ساده با بهره گيري از نخهاي الوان با كمك سوزن و قلاب است.

هنرمندان به مدد بخيه هاي ظريفي كه بر منسوجات ساده مي نشانند تلفيق زيبايي از صبر و شكيبايي و هنر را به نمايش مي گذارند.

رودوزي هاي سنتي يكي از گسترده ترين شاخه هاي هنرهاي سنتي است و در خراسان شمالي نيز با توجه به تنوع قوميتها از جمله كرمانج و تركمن اين هنر از جايگاه مناسبي برخوردار است.

زنان تركمن بر حاشيه پيراهن، شلوار، سرآستين، كلاه و كمربند لباسهاي محلي سوزندوزي هايي را با نخهاي گلابتون و ابريشم و در نقشهاي مختلف انجام مي دهند و زنان هنرمند كرد نيز سوزندوزيهاي ظريفي را بر سر آستين، پايين لباس و دور يقه انجام مي دهند.

از انواع دوختهاي اين استان گلدوزي روي پوستين، روي چاروق، مليله دوزي و منگوله بافي، يراق دوزي و ابريشم دوزي، زنجيره دوزي، دوختهاي كردي اين منطقه، سنبله دوزي، زري دوزي و نوار دوزي را مي توان نام برد.

زيورآلات سنتي: زيور آلات مكمل لباسهاي سنتي و بومي بوده و معرف آداب، رسوم، عادات و سنن و فرهنگ مردم اين استان است چنانكه در مراسم عروسي و جشن و شادماني اسب عروس نيز با زيورآلات خاص تزيين مي شده است.

هنرمندان تركمن خراسان شمالي با استفاده از طلا، نقره، قلع، فيروزه، يشم، عقيق مهره ها و نگينهاي شيشه اي رنگي با ابزاري چون سندان، چكش، سمباده، سوهان، انبردست، سيم چين و مته و با ذوق و مهارت خاصي، ضمن حفظ ويژگيها و اصالتهاي منطقه به خلق اين آثار هنري مشغولند.

ساخت سازهاي سنتي: از آنجا كه موسيقي به عنوان يكي از اركان مراسم، جشنها و آيينهاي مختلف در فرهنگ بومي، مذهبي و ملي اين استان جايگاه ويژه اي داشته، ساخت سازهاي سنتي همواره از مراتب خاصي برخوردار بوده و حضور هنرمندان كمالگرا و مبتكر در ساخت سازهاي ايراني بخوبي مشهود است.

از سازهاي بومي و رايج در اين استان مي توان به سازهاي دو تار، سه تار، دهل و سرنا، دايره، كمانچه و قشمه اشاره كرد.

ساز قشمه جزو سازهاي اصيل اين استان بوده كه داراي هفت بند در بالا و يك بند در زير است و بدنه ني آن از جنس چوب ساخته مي شود.

جنس اين سازها غالبا از چوبهاي گردو، سنجد، توت و افرا بوده و در ساخت ملزومات آنها نيز از موادي چون استخوان و شاخ قوچ استفاده مي شود.

رنگرزي سنتي: رنگين كردن الياف يا پارچه هاي ابريشمي، پشمي، كرك و پنبه را با استفاده از مواد طبيعي كه منشاء گياهي يا حيواني دارند، با كمك روشهاي قديمي و كاملا سنتي رنگرزي مي گويند.

به تبع رونق دستبافته هاي متنوع در خراسان شمالي و وجود شرايط اقليمي مساعد و وجود بافت گياهي متنوع در منطقه و همچنين رونق دامداري در آن اين هنر صنعت در اين استان از پيشينه بسياري برخوردار است.

رنگرزي سنتي، با وجود تفاوتهايي كه در مناطق مختلف وجود دارد، داراي فرمول مشخصي است و حاصل تجربه صدها ساله مردمان اين مرز و بوم است كه همواره با اقتباس از طبيعت به زندگي خود رنگ بخشيده اند.

منبت چوب: در استان خراسان شمالي، با توجه به شرايط مساعد اقليمي و تنوع بافت گياهي و امكان تهيه انواع چوب در اين استان بخصوص در دهكده رويين اسفراين اين هنر از رونق خاصي برخوردار بوده است.

از ديگر رشته‌هاي صنايع دستي در خراسان شمالي مي‌توان به سفالگري، تذهيب، نگارگري (ميناتور)، منبت‌كاري، چلنگري، آهنگري، مسگري، قلم‌زني، جلدسازي سنتي، رنگرزي سنتي، نقاشي روي چرم، پارچه و شيشه سراميك و انواع سوزندوزي اشاره كرد.

هم اكنون صنعتگران خراسان شمالي در بيش از 60 رشته صنايع دستي مشغول به فعاليت هستند.

به نقل از: خبرگزاری جمهوری اسلامی http://www.irna.ir

  1. مردی از جنس خاک شاه جهان(ملقب به چینی شکسته)
    ۶ مهر ۱۳۹۱ در ۱۷:۳۷ | #1

    سلام وخسته نباشید بر سنگرسازان جهادی تاروپودهنرونقش آفرینان تصویر استقامت و زندگی های شیرین کوچ نشین وخاک نشین ولایت خراسان شمالی.عزت مدار باشند

  2. ۹ شهریور ۱۳۹۱ در ۰۰:۱۷ | #2

    خیلی قشنگ وآموزنده بود حظ کردم

  3. موسوي
    ۲۹ اردیبهشت ۱۳۹۱ در ۱۴:۱۲ | #3

    سلام من اشرف سادات موسوي مربي رشته هنر فرش هستم متولد تهران فعلا ساكن تبريز اي كاش در كنار اين مطالب موتيف هاي گليم رو جدا گانه و با معاني مختص هر منطقه توضيح ميداديد با تشكر